Dave Blank en Oscar Kuipers STW Simon Stevin Meester 2011

Technologiestichting STW heeft de titel Simon Stevin Meester 2011 dit jaar toegekend aan twee eminente onderzoekers, nanotechnoloog prof.dr.ing. Dave Blank van de Universiteit Twente en moleculair-geneticus prof.dr. Oscar Kuipers van de Rijksuniversiteit Groningen. Beiden krijgen een geldbedrag van 500.000 euro, te besteden aan onderzoek. De prijzen worden uitgereikt op 6 oktober van dit jaar wanneer STW tijdens een feestelijk congres haar 30-jarig bestaan viert. De Simon Stevin Meester-prijs is de grootste prijs voor technisch-wetenschappelijk onderzoek in Nederland en bekroont onderzoekers die excellent fundamenteel-wetenschappelijk werk op een succesvolle manier verbinden met maatschappelijk relevante vraagstukken en toepassingen.

Dave Blank (58) is zeer verguld met de prijs. “Toen ik in 2002 werd benoemd tot hoogleraar in Twente had ik net een STW/NWO-Vici-beurs gekregen. Daar heb ik toen een fantastische vliegende start mee kunnen maken. De Simon Stevin Meester-prijs is een van de mooiste prijzen die er zijn. Het is immers een performance-prijs. Ik verwacht ook nu met dit bedrag weer iets nieuws te starten.” De groep van Blank werkt op het grensvlak van chemie en technische fysica. Vanuit de chemische eigenschappen van materialen heb je een hoop natuurkunde nodig om er nieuwe nanotechnologische toepassingen mee te realiseren. “Dat multidisciplinaire en toekomstgerichte is dé kracht van STW,” vindt hij. Zijn onderzoeksgroep die hij samen met prof.dr.ing. Guus Rijnders leidt, telt ongeveer 40 mensen. Het onderzoek in zijn groep heeft geleid tot nieuwe technieken om complexe materialen op micro- en nanoschaal te kunnen maken, te bestuderen en te begrijpen. Blank is mede-uitvinder in vijf patenten en samen met Rijnders oprichter van drie spin-off bedrijven vanuit de Universiteit Twente. Sinds 2007 is hij wetenschappelijk directeur van het instituut MESA⁺ bij de UT (een instituut met meer dan 500 onderzoekers). Hij was in 2008 de hoofdauteur van de Strategische Research Agenda Nanotechnologie, die mede bepalend is voor de keuzes die nu en in de komende jaren in het Nederlandse nano-onderzoek zijn en worden gemaakt. Hij is voorzitter van de Executive Board van het nieuwe onderzoeksprogramma NanoNextNL en hij is de vertegenwoordiger vanuit de wetenschap in het Topteam High Tech materialen en systemen dat het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie gaat adviseren over het beleid voor de gelijknamige topsector. 

Naast zijn wetenschappelijke activiteiten is Blank hoofdredacteur van Natuurkunde.nl, een website die VWO-leerlingen enthousiast moet maken voor natuurkunde. Hij speelt een zichtbare rol in de ondernemerswereld in Twente en hij is een van de initiatiefnemers van de stichting Qua Art, Qua Science, een project van de Universiteit Twente met Galerie Beeld en Aambeeld in Enschede.

Oscar Kuipers (54) promoveerde in 1990 bij de Universiteit Utrecht op het werkingsmechanisme van het enzym fosfolipase A₂. Daarna werkte hij bij NIZO Food Research in Ede en het Wageningen Centre for Food Sciences. In 1999 werd hij benoemd tot hoogleraar moleculaire genetica van prokaryoten aan de Rijksuniversiteit Groningen. Zijn onderzoeksgroep bestaat uit ongeveer 36 mensen. De Groningse groep bestudeert de genetica en fysiologie van bacteriën met als doel de verworven kennis te benutten om – in bedrijven – industriële producten te maken. Bacteriën (en in het algemeen de zogeheten prokaryoten) hebben geen celkern en geen inwendige membranen. Meercellige eukaryoten, met hun DNA in de celkern, hebben vrijwel altijd gedifferentieerde cellen, zoals bij de mens huid-, lever-,  hart- en hersencellen. “Toch vindt er net als bij eukaryoten ook in bacteriepopulaties celdifferentiatie plaats. Bacteriën in één culture kunnen tijdens hun groei verschillende eigenschappen ontwikkelen, terwijl hun genoom hetzelfde blijft. Dat komt o.a. door verschillen in eiwitconcentraties. Wij kunnen met time-lapse microscopy de levensloop van individuele bacteriecellen letterlijk in beeld brengen. Dat helpt de oorsprong en oorzaak van deze differentiatie te begrijpen. De inzichten kunnen we dan gaan toepassen, bijvoorbeeld door eiwitproductie in industriële fermentaties te verbeteren.” Een ander speerpunt in de groep van Kuipers betreft het modificeren van peptiden. “Gemodificeerde peptiden zijn chemisch stabieler en behouden dus langer hun functie. Dat is voor medische toepassing gunstig.” Kuipers is vooral geïnteresseerd in lantibiotica: antimicrobiële peptiden die als inspiratiebron en hulpmiddel kunnen dienen om nieuwe antibiotica te ontwikkelen. ”De farma-industrie lijkt niet erg geïnteresseerd in de ontwikkeling van nieuwe antibiotica. Ik vind het een academische verantwoordelijkheid om hier aan te werken. Infectieziekten in de westerse wereld nemen toe en worden een steeds groter probleem.”

Kuipers had al in zijn tijd bij NIZO STW-projecten, als industriële onderzoekspartner van de Utrechtse hoogleraar Ben de Kruijff. Daarna is hij als aanvrager altijd zeer succesvol geweest. Hij roemt de open competitie van STW (bekend als het Open Technologieprogramma). “Die moet je vooral in stand houden. Daar is ruimte voor nieuwe ideeën, daar krijgen aankomende onderzoekers een kans. STW is een erg mooi gremium voor dat kleinschalige onderzoek.” Dat hij Simon Stevin Meester geworden is heeft hem aangenaam verrast. “Hoewel,” zegt hij, “ik ben natuurlijk biotechnoloog en ook in ons fundamentele onderzoek werken we vaak samen met bedrijven.” Hij past dus, zeker ook met de twaalf patentaanvragen die hij op zijn naam heeft staan, uitstekend bij wat STW voorstaat.

Meer informatie over de Simon Stevin Meester-prijs bij Huub Eggen, e-mail h.eggen@stw.nl, telefoon 030 – 6001 298 of Erwin Woord, e-mail e.woord@stw.nl, telefoon 030 – 6001 288.

Bij de foto’s:

Prof.dr.ing. Dave Blank, Universiteit Twente. Foto Technologiestichting STW/UT

Prof.dr. Oscar Kuipers, Rijksuniversiteit Groningen. Foto Technologiestichting STW/Elmer Spaargaren

De foto’s zijn met bronvermelding vrij van rechten.